Jesteś tutaj: Zabytki > UNESCO > Turzańsk

TURZAŃSK

 

     Dawna cerkiew parafii greckokatolickiej pw. Świętego Michała Archanioła, obecnie cerkiew filialna parafii prawosławnej w Komańczy. Wpisana do rejestru zabytków Województwa Podkarpackiego decyzją A-863 (d.78) z 31.01.1985 r. Wieś położona jest w województwie podkarpackim, w gm. Komańcza w powiecie sanockim.

Historia

    Cerkiew wzniesiona została w latach 1801-1803 na miejscu starszej pochodzącej sprzed roku 1526. Remonty przeprowadzone w latach 1898 i 1913 zdecydowały o jej ostatecznym wyglądzie jaki dziś znamy. Zmianie uległ wówczas kształt dachu, który wcześniej prezentował się bardziej malowniczo. Pierwotnie świątynię pokrywały trzy kopulaste dachy namiotowe zwieńczone wieżyczkami sygnaturek. Ich gontowe poszycie wykonane było bezpośrednio na zrębie pseudokopuł. Gdy gont wymieniano na blachę dokonano korekty więźby dachowej polegającej na znacznym podniesieniu kalenicy aż do podstawy wieżyczek, co pozwoliło wyprowadzić nową, uproszczoną, ale mimo to nadal rozczłonkowaną wielopołaciową formę wywiedzioną ze schematu dachu dwuspadowego. Wyrównaną obecnie kalenicę tego dachu zdobi rząd trzech wysmukłych wieżyczek o bogato rozwiniętej formie. W czasie pierwszego remontu dobudowano od strony południowej zakrystię i symetrycznie do znajdującego się po północnej stronie skarbczyka zwieńczono kopulastym daszkiem namiotowym akcentowanym strzelistą wieżyczką. W ten sposób cerkiew wzbogacona została pięcioma wieżyczkami, co jest rzadkością na terenie polskiej części Karpat. Od 1898 roku zaczęto gruntownie zmieniać wygląd wnętrza dążąc konsekwentnie do nadania mu jednolitości stylowej. Malarz Józef Bukowczyk wykonał nową dekorację ścian i sklepień świątyni, oraz przemalował ikonostas, ołtarze i inne elementy wyposażenia wnętrza. Bogaty program teologiczny został tradycyjnie zachowany, ale w jego malarstwie pojawiły się nowe rozwiązania estetyczne, odbiegające od tradycji sztuki cerkiewnej, nawiązujące do głównych nurtów współczesnej sztuki europejskiej. W scenach figuralnych wyczuwa się reminiscencje postimpresjonistycznego traktowania barwy i światła. Sztywność i hieratyczność typowa dla tradycji bizantyńskiej ustępuje naturalnemu ujęciu postaci pokazanych we wnętrzach bądź krajobrazie aranżowanych ze swobodą i wdziękiem. Nieco inaczej Bukowczyk postępował w dekoracji sanktuarium. Tutaj przywołał tradycję bizantyńską, zapewne ze względu na wagę miejsca, w liturgii wschodniej dostępnego tylko dla kapłana. Po roku 2000 cerkiew, dzwonnica i ogrodzenie były remontowane w wieloetapowym procesie. Prowadzone były prace przy kamiennym posadowieniu świątyni, podwalinach, przy zrębowych kopułach. Konserwacji poddano też dekorację malarską wnętrza. Wówczas za ołtarzami bocznymi pokazały się nieprzemalowane partie wcześniejszego wystroju z pocz. XIX w. Dekoracja ta nosząca cechy klasycystyczne posługuje się wątkiem monumentalnych kolumn spinających naroża nawy. Została zabezpieczona i zachowana za ołtarzami. Odkrywki i zdjęcia rentgenowskie wykonane w czasie rozpoznania innych elementów wystroju pokazały, że pod malowidłami Bukowczyka kryją się dobrze zachowane wcześniejsze przedstawienia.

Opis

     Cerkiew ulokowana jest pośrodku rozległego dawnego cmentarza otoczonego kamiennym murem. Tu i ówdzie zachowały się kamienne nagrobki. Na osi wejścia głównego ustawiona jest wieża konstrukcji słupowo-ramowej, poszyta szalunkiem. Cerkiew jest orientowana. Ma układ trójdzielny z szersza nawą, węższym babińcem i prezbiterium zamkniętym trójbocznie, przy którym rozmieszczone zostały symetrycznie zakrystia i skarbczyk, nadające rozplanowaniu świątyni formę krzyża. Babiniec poprzedzony jest kruchtą i wysokimi kamiennymi schodami. Kalenicę dachu cerkwi i bocznych aneksów zdobi pięć wieżyczek o baniastych hełmach uwysmuklonych latarniami. Elewacje są szalowane, dachy kryte blachą. Wewnątrz znajduje się kompletne wyposażenie z różnych okresów funkcjonowania świątyni.

     W 2013 r na dorocznej sesji Komitetu Światowego Dziedzictwa podjęta została decyzja o wpisaniu na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO „Drewnianych cerkwi w polskim i ukraińskim regionie Karpat”. Wśród 16 najwartościowszych obiektów uznanych za ważne dla światowego dziedzictwa znalazła się również cerkiew w Turzańsku, zakwalifikowana jako jeden z nielicznych przykładów cerkwi reprezentujących typ wschodniołemkowski.

 

Tekst opracował: Antoni Bosak, sierpień 2015

Fotografie

   

 


Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków z/s w Przemyślu.


ul. Jagiellońska 29
37-700 Przemyśl
tel.: (16) 678 59 44, 16) 678 61 78
e-mail: wkzabytkow@wuozprzemysl.pl, ksiegowosc@wuozprzemysl.pl

Delegatura w Rzeszowie


ul. Mickiewicza 7
35-064 Rzeszów
tel. (17) 853 94 62
tel./fax: (17) 853 94 61
e-mail: uozrzeszow@wuozprzemysl.pl

Delegatura w Krośnie


ul. Bieszczadzka 1
38-400 Krosno
tel./fax: (13) 432 24 01
tel: (13) 432 03 06
e-mail: uozkrosno@wuozprzemysl.pl

Delegatura w Tarnobrzegu


ul. 1 Maja 4
39-400 Tarnobrzeg
tel. (15) 822 81 61
tel./fax: (15) 822 15 95
e-mail: uoztarnobrzeg@wuozprzemysl.pl